Halhın Gol: Japonya'yı Güneye Çeviren Bozkır

Bölüm metni

Dünya Polonya'ya bakarken, binlerce kilometre doğuda bir bozkır ırmağının kıyısında iki imparatorluk savaş ilan etmeden savaşıyordu. O ırmakta kazanan taraf değil, kaybeden tarafın verdiği karar dünyayı değiştirdi: Japonya yüzünü kuzeyden çevirdi ve iki yıl sonra Pearl Harbor'a döndü.

Doğu Mongolya'nın bozkırında insanı ilk şaşırtan şey sessizliktir. Ağustos'ta otlar sararır, ufuk hiçbir yerde kırılmaz, rüzgâr kum tanelerini sürükler ve yere çömelip baktığınızda otuz kilometre öteye kadar bir ağaç, bir duvar, bir tepe gölgesi göremezsiniz. Burada bir orduyu saklamak imkânsız gibidir. Burada bir sınır çizmek de öyle. 1939 yazında dünyanın en kalabalık iki kara ordusu, haritada doğru dürüst işaretlenmemiş bir çizgi yüzünden bu çıplak düzlükte boğuşacak ve sonucu Pasifik Okyanusu'nun öbür ucunda hissedilecekti.

Çizginin adı Halhın Gol'du. Mongolca'da "Halha Nehri" demek. Hingan Dağları'nın yamaçlarından doğar, bozkırı kuzeyden güneye doğru yarar, sonra batıya kıvrılıp Buyır Gölü'ne dökülür. Derin değildir, geçit yerleri sığdır, ama bozkırda su demek hayat demektir; çobanlar sürülerini yüzyıllardır bu kıyılara indirir. Nehrin doğu yakasında, düzlüğün ortasında Nomonhan adında küçük bir yerleşim vardı. Adı, bu kavganın Japon kayıtlarındaki adı olacaktı: Nomonhan Hadisesi. Sovyet kayıtlarında ise aynı olay nehrin adıyla anılır. Aynı savaşın iki ismi olması, aslında anlaşmazlığın özünü anlatır: kimse karşı tarafın coğrafyasını kabul etmiyordu.

Anlaşmazlık şuydu. Japonya 1932'de Mançurya'yı işgal edip orada Mançukuo adını verdiği bir kukla devlet kurmuştu. Mançukuo'nun batı sınırı, Japon kurmaylarının elindeki eski Çin haritalarına göre tam tam Halhın Gol'un yatağından geçiyordu: nehir sınırdı, doğu yakası Mançukuo'ydu. Nehrin batısındaki Mongolya Halk Cumhuriyeti ise bambaşka bir çizgi gösteriyordu. Mongollara göre sınır nehirden yaklaşık 16 kilometre daha doğuda, Nomonhan'ın yanından geçiyordu. Yani iki devletin iddiası arasında, 16 kilometre genişliğinde, kimsenin yaşamadığı, ama otlağı iyi olan bir şerit kalıyordu. İki tarafın da elinde 18. yüzyıldan kalma Mançu dönemi sınır taşlarına dayanan belgeler vardı; iki taraf da kendi belgesinin daha eski ve daha gerçek olduğundan emindi.

Böyle bir şerit başka bir dünyada yıllarca çoban kavgalarıyla, karşılıklı notalarla idare edilebilirdi. Ama 1939'da o şeridin iki yanında duran şey çoban değildi. Batı yakasında Mongolya vardı ve Mongolya 1936'da Sovyetler Birliği ile karşılıklı yardım protokolü imzalamıştı: Mongolya'ya yapılan saldırı Sovyetlere yapılmış sayılacaktı. Ülkeyi Moskova'nın tam desteğiyle yöneten Çoybalsan, kendi süvari tümenlerini Kızıl Ordu'nun yanında konuşlandırmıştı. Doğu yakasında ise Japonya'nın Mançurya'daki kuvveti, Kvantung Ordusu duruyordu. Bu ordu, Tokyo'daki hükümetin ve genelkurmayın hiçbir zaman tam dizginleyemediği, kendi başına karar almaya alışmış, 1931'de Mançurya işgalini de merkezden izin almadan başlatmış bir teşkilattı.

1939'un ilkbaharında Kvantung Ordusu kurmayları, sınır olaylarında nasıl davranılacağına dair bir talimat yayımladı. Özü şuydu: sınırın belirsiz olduğu yerlerde sınırı sahadaki komutan tayin eder, gerekirse karşı tarafın toprağına girilir, olay büyümesin diye geri çekilmek yoktur. Bu, bozkıra yazılmış bir kibrit talimatıydı.

Kibrit 11 Mayıs 1939'da çakıldı. Otlak arayan Mongol süvari birlikleri tartışmalı şeride girdi, Mançukuo süvarileri onları geri sürdü, Mongollar daha kalabalık döndü. Birkaç gün içinde olay karakol çatışmasından çıktı. Haylar'da konuşlu Japon 23. Tümeni'nin komutanı Tümgeneral Komatsubara, meseleyi temizlemek için bir müfreze yolladı. Komatsubara ilginç bir adamdı: kariyerinin büyük bölümünü Rusya üzerine çalışmakla geçirmiş, Moskova'da askerî ataşelik yapmış, Kızıl Ordu'yu bilen bir subay sayılıyordu. Ne var ki komuta ettiği tümen 1938'de kurulmuş, ağır silahı az, çoğu askeri eğitimini yeni bitirmiş bir birlikti.

28 Mayıs'ta, nehrin doğu yakasında keşfe çıkan Japon öncü müfrezesi, beklediğinden çok daha fazla ateşin altında kaldı. Sovyet topçusu nehrin batı yakasındaki yüksek kıyıdan dövüyordu; Japonlar çukur yakadaydı ve karşılık veremiyorlardı. Müfreze iki yandan sarıldı ve neredeyse tamamen kaybedildi, komutanı dahil. Tokyo'ya giden rapor bunu bir sınır olayı olarak anlattı. Oysa bozkırda o gün anlaşılan şey, bir topografya dersiydi: nehrin batı yakası doğu yakasından yüksekti, ateş üstünlüğü doğal olarak Sovyetlerdeydi ve bu avantajı dört ay boyunca kimse Japonlara geri vermeyecekti.

Mayıs'taki kayıp, Kvantung Ordusu karargâhında utanç olarak okundu ve utanç, askerî mantığın yerini aldı. Karargâhtaki genç kurmaylar, özellikle sonraki yıllarda da adı hep benzer işlerle anılacak olan Masanobu Tsuji, meselenin büyük bir harekâtla kesin biçimde kapatılması gerektiğini savunuyordu. Kvantung Ordusu'nun başındaki General Ueda bu baskıya direnmedi. Tokyo ise aynı fikirde değildi. Japonya'nın asıl savaşı Çin'deydi; genelkurmay, Mançurya'nın ucunda bozkırda ikinci bir cephe açmaya hiç niyetli değildi ve defalarca olayın sınırlı tutulmasını istedi. Kvantung Ordusu bu talimatları aldı, dinlemiş gibi yaptı ve kendi savaşını yürüttü. Japon ordusunun o yıllardaki en köklü hastalığı buydu: emir yukarıdan aşağı değil, fiilen aşağıdan yukarı işliyordu. Sahadaki komutan olayı yaratıyor, merkez de olmuş bitmiş olanı onaylamak zorunda kalıyordu.

Haziran, havada geçti. İki tarafın avcı uçakları günlerce bozkırın üstünde döndü. Japonların Nakajima yapımı tek kanatlı avcıları çevik ve pilotları tecrübeliydi; ilk haftalarda Sovyet kayıpları ağır oldu. Moskova'nın cevabı sert ve hızlıydı. Hava kuvvetlerinin başındaki Smuşkeviç, İspanya ve Çin semalarında savaşmış pilotları uçaklarıyla birlikte Mongolya'ya taşıdı; yeni tip avcılar geldi, meydanlar genişletildi, yer hizmetleri düzenlendi. Haziran sonunda hava üstünlüğü el değiştirmeye başladı. Bu gökyüzü savaşının bir ayrıntısı, zamanının çok ötesindeydi: Sovyet avcıları kanat altına astıkları güdümsüz roketleri ilk kez bu bozkırda hava muharebesinde kullandılar.

Asıl değişiklik ise 5 Haziran'da, kimsenin dikkatini çekmeyen bir atamayla geldi. Moskova, bölgedeki kuvvetlerin komutasına Georgi Jukov adında bir süvari subayını yolladı. Jukov o güne kadar büyük bir muharebe yönetmemişti. Bozkıra varır varmaz yaptığı ilk iş, karargâhta oturup rapor okumak değil, cepheyi kendi gözüyle dolaşmak ve komuta kademesinin yarısını değiştirmek oldu. Vardığı sonuç basitti: bu araziyi piyade değil, motorlu kuvvet kazanır; o motorlu kuvvet de 650 kilometre uzaktaki demiryolu başından buraya kamyonla taşınmak zorundadır.

Jukov bu hesabı yaparken Komatsubara taarruza hazırlanıyordu. Japon planı aslında akıllıydı: Sovyetlerin bütün gücü nehrin batı yakasının yüksekliğinden geliyorsa, o yakayı almak gerekirdi. 2 Temmuz gecesi Japon kuvvetlerinin bir bölümü nehri kuzeyden, duba köprüyle geçti ve batı yakadaki Bayın Tsagan Tepesi'ne tırmandı. Sabah olduğunda bozkırın üstünde hâkim tepe Japonların elindeydi ve Sovyet mevzileri arkadan tehdit altındaydı.

Jukov'un karşılığı, o günün askerlik kitaplarına aykırıydı. Elindeki zırhlı birlikleri piyadesinin yetişmesini beklemeden, topçu hazırlığını tamamlamadan, parça parça geldikleri gibi doğrudan tepeye sürdü. Yakovlev'in komutasındaki tank tugayı ve yanındaki zırhlı araç birlikleri, açık arazide, destek olmadan yukarı saldırdı. Kayıp korkunçtu; yüzlerce araçtan çoğu o yamaçlarda yandı. Ama Japon piyadesinin açık bozkırda zırhı durduracak yeterli silahı yoktu ve tepedeki kuvvet, arkasında tek bir köprü olduğunu bilerek saatlerce dövüldü. 5 Temmuz'a gelindiğinde Japonlar geri çekilmeye başladı; köprü, kendi mühendisleri tarafından, karşı yakada hâlâ asker varken atıldı. Nehrin batı yakasını alma fikri bir daha denenmedi.

Temmuz'un sonunda Japonlar bir kez daha, bu kez doğu yakadaki Sovyet köprübaşını topçuyla ezmeyi denedi. Mançurya'nın derinliklerinden ağır toplar getirildi, 23-25 Temmuz arasında yoğun bir bombardıman ve piyade taarruzu yapıldı. Hiçbir şey kazanılmadı. Mermi stoku eridi, hatlar aynı yerde kaldı. Tokyo'da ağustosta bölge için yeni bir ordu karargâhı kuruldu, başına General Ogisu getirildi; kâğıt üstünde artık düzenli bir komuta vardı. Fiiliyatta bozkırdaki Japon kuvveti, ikmal hattı zayıf, zırhı neredeyse hiç kalmamış, havada üstünlüğünü kaybetmiş, mevzilerini kazmış ve karşı tarafın ne hazırladığını bilmeyen bir kuvvetti.

Yakovlev o yamaçlarda öldü, 12 Temmuz'da. Jukov ise Bayın Tsagan'da öğrendiğini bir daha unutmadı: zırhı bölük bölük harcamak pahalıya geliyordu. Bir sonraki sefer hepsini birden kullanacaktı.

Temmuz sonundan 20 Ağustos'a kadar bozkırda görünürde pek bir şey olmadı. Olan şey, yolların üstündeydi. Sovyet ikmal kolları, Borzya'daki demiryolu başından cepheye kadar gidip gelen bir mekik kurmuştu: tek yöne 650 kilometre, çoğu izsiz toprakta, yazın toz, akşamın soğuğu, hiçbir yerde su yok. Binlerce kamyon, bir gidiş dönüşü beş günde tamamlayarak haftalarca bu hattı dövdü. Taşıdıkları sadece mühimmat değildi; akaryakıt, yiyecek, kereste, hatta içme suyu kamyonla taşındı. Bu, muharebenin kendisinden daha büyük bir başarıydı ve bütün planın üstünde durduğu temeldi.

Jukov bu yığınağı gizlemek için bozkırda saklanmanın imkânsızlığını kabul edip tersini yaptı: saklanmak yerine yanlış şey gösterdi. Birlikler yalnız geceleyin yer değiştirdi. Telsizde kasten açık ve anlamsız konuşmalar yapıldı, Japonların dinlediği bilinerek kışlık mevzi malzemesi istendi. Hoparlörlerle gecelerce kazık çakma, kamyon ve tank gürültüleri çalındı; önce Japon topçusu bu seslere ateş açtı, sonra alıştı ve kayıt açıldığında kimse başını kaldırmaz oldu. Askere "savunmada ne yapılır" başlıklı kitapçıklar dağıtıldı. Anlatılmak istenen hikâye şuydu: Ruslar kışı burada geçirmeye hazırlanıyor, taarruz yok. Japon istihbaratı bu hikâyeyi satın aldı. Ağustos ortasında Japon subaylarının bir kısmı izne gitti.

20 Ağustos 1939, pazar sabahı. Sovyet ve Mongol kuvvetleri cephede 57 bin asker, 500'e yakın tank, 300'ün üstünde zırhlı araç, 500 küstü uçak ve beş yüzü aşkın top yığmıştı. Saat 05.45'te topçu başladı. Yarım saat sonra 150'den fazla bombardıman uçağı Japon mevzilerinin üstüne geldi. Bombardıman bitmeden piyade hücum etmedi; Jukov ateşin işini bitirmesini bekledi.

Planın kendisi klasikti ve tam da bu yüzden işledi. Jukov merkezde Japon mevzilerini tutmak için yeterli piyade bıraktı, ama asıl gücünü iki kanada yığdı. Zırhlı ve motorlu tugaylar ile Mongol süvari tümenleri, kuzeyden ve güneyden geniş kavisler çizerek bozkırın derinliğine açıldı, Japon savunma hattının dış kenarlarını dolandı ve doğuya, Mançukuo sınırına doğru ilerledi. Amaç mevzileri tek tek almak değildi; amaç bütün Japon kuvvetinin arkasında buluşmaktı.

Kanatlardaki Mançukuo süvari birlikleri ilk gün dağıldı. Japon piyadesi merkezde beklenenin çok ötesinde direndi: kum tepelerine kazılmış siperlerden, tankların yan ve arka zırhına yakın mesafeden ateş ederek, benzin dolu şişelerle. O yıllardaki Sovyet tanklarının motoru benzinliydi ve tutuştuğunda hızlı yanıyordu; Japon askeri bunu Bayın Tsagan'dan beri biliyordu ve elinde başka silah yoktu. 37 milimetrelik tanksavar topları hem azdı hem de karşısındaki kalabalığa yetmiyordu. Bir mevzi, çevresindeki her şey düştükten sonra günlerce tutulabiliyordu. Ama bozkırda bir mevzi tutmak, cepheyi tutmak değildi.

23 Ağustos'a gelindiğinde iki kol doğuda birbirine yaklaşmıştı. Japon 6. Ordusu karargâhı durumu geç fark etti; elindeki yedekleri geldikleri sırayla, azar azar, kuşatma hattını kırmak için sürdü ve her seferinde açık arazide üstün ateş gücüyle karşılaştı. Hava da yardım etmiyordu: Sovyet avcıları Japon keşif uçaklarını cephenin üstüne çıkartmıyor, bombardıman uçakları ikmal yollarını dövüyordu.

24-26 Ağustos arasında halka kapandı. İçeride kalan şey, bir tümen ve ona bağlı birliklerdi; dışarıda, 16 kilometrelik tartışmalı şeridin üstünde, artık tek bir sınır sorusu değil, bir yok etme muharebesi vardı. Jukov kuşatılmış kuvvetin teslim olmasını bekledi. Beklediği şey gelmedi.

Kuşatma içindeki Japon birliklerinin ne yaşadığını anlatan kayıtların en çarpıcı tarafı, neyin eksik olduğudur. Su yoktu. Ağustos sonunda bozkırda gündüz sıcaklığı yüksektir ve kuyular ya hat dışında kalmıştı ya topçu ateşi altındaydı. Mühimmat tükenmişti; bazı bataryalar son mermilerini atıp toplarını patlattı. Yaralılar tahliye edilemiyordu, çünkü tahliye edilecek bir arka yoktu. Havadan atılan erzak çoğunlukla Sovyet hattına düşüyordu.

Teslim fikri, bu ordunun eğitiminde yoktu. 1930'ların Japon ordusunda esir düşmek askerin kendisi, ailesi ve alayı için silinmez bir leke sayılıyordu; bu, resmî talimatlardan çok, subay okullarında ve kışlada yıllarca işlenmiş bir kültürdü. Sonuç, kuşatmanın son günlerinde yaşanan şeydi. Mevziler düştükçe, alay karargâhları 28 Ağustos'ta imparatordan alınmış sancaklarını yaktılar; sancağın ele geçmesi, birliğin varlığının sona ermesi demekti ve onu yakmak, bu sondan kaçmanın tek yoluydu. Kuşatma boyunca bazı subaylar emrindeki birlik tükenince kendi hayatına son verdi, bazıları kalan askerle sonucu baştan belli hücumlara kalktı. 31 Ağustos'a gelindiğinde tartışmalı şeridin içinde örgütlü Japon direnişi kalmamıştı.

Komatsubara o çemberden sağ çıktı. Anlatılanlara göre çekiliş sırasında kılıcına davrandığında yanındaki bir subay onu durdurdu. Kasımda tümen komutanlığından alındı, ertesi yıl emekliye sevk edildi ve 6 Ekim 1940'ta, elli dört yaşında, mide kanserinden öldü. Yenilginin üstünden bir yıl geçmemişti.

Rakamlar bugün bile tartışmalıdır ve bu tartışma kendi başına bir bilgidir. Japon ordusunun resmî beyanı 8.440 ölü ve 8.766 yaralıydı; sonraki araştırmalar gerçek ölü sayısının bunun çok üstünde, 20 binlere varan bir aralıkta olabileceğini söylüyor. 23. Tümen pratikte var olmaktan çıkmıştı; muharebeye giren gücünün büyük kısmını kaybetmişti. Sovyet tarafı başlangıçta 20 Ağustos taarruzu için 9.284 zayiat bildirdi. Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra açılan arşivler, bütün çatışma dönemi için 9 binin üstünde ölü ve kayıp, 15 binin üstünde yaralı, yani 25 bine yaklaşan bir toplam verdi. Yani kazanan taraf, kaybeden taraftan daha az insan kaybetmemişti. Jukov'un zaferi ucuz bir zafer değildi; bir malzeme ve lojistik zaferiydi ve bedeli de buna uygun ödenmişti.

Hesap sorma bozkırın iki yakasında da yapıldı, farklı usullerle. Kvantung Ordusu'nun başındaki Ueda ve kurmay başkanı görevden alındı, çok sayıda subay sürüldü ya da pasif göreve verildi; harekâtı en çok körükleyen kurmaylardan Tsuji, cezalandırılmak yerine başka bir cepheye nakledildi ve savaş boyunca benzer rollerde görünmeye devam etti. Sovyet tarafında Jukov 29 Ağustos'ta Sovyetler Birliği Kahramanı ilan edildi ve kariyerinin asıl basamağını bu bozkırda çıktı. Harekâtın üst kademesinde onunla birlikte çalışan komutanlardan bazıları ise iki yıl içinde, savaşın ilk aylarının tasfiyelerinde kurşuna dizildi. Aynı muharebe, bir komutanı Moskova savunmasına taşırken bir diğerini kendi ülkesinin duvarına götürdü.

Bozkırda 16 Eylül'de silah sustuğunda, ölülerin çoğu kumun altında, bulundukları yerde kaldı. O arazide savaş kalıntıları onlarca yıl boyunca yüzeyde durdu; Mongol çobanlar yıllarca mermi kovanı, miğfer parçası, kimlik künyesi topladı. Sınır sorusu ise, uğruna bunca insanın öldüğü hâliyle, Mongolya'nın istediği gibi çözüldü: çizgi nehirde değil, Nomonhan'ın yanından geçecekti.

Bozkırdaki kuşatma daralırken, Tokyo'nun asıl sarsıldığı haber cepheden gelmedi. 23 Ağustos 1939'da Moskova'da, Almanya ile Sovyetler Birliği arasında saldırmazlık antlaşması imzalandı. Japonya bu haberi tam kuşatmanın kapandığı günlerde aldı ve haber bir ihanet gibi okundu. Japonya, Almanya ile Komintern'e karşı bir anlaşmanın tarafıydı; ortak düşman Sovyetler Birliği'ydi. Şimdi Berlin, Japonya'nın bozkırda Kızıl Ordu ile dövüştüğü hafta Moskova ile el sıkışıyordu. Hiranuma hükümeti 28 Ağustos'ta istifa etti; başbakanın istifa gerekçesi, Avrupa'daki durumun anlaşılmaz ve karmaşık hâle geldiği yönündeki ünlü ifadesiydi.

Askerî yenilgiyle diplomatik yalnızlık üst üste gelince, Japonya için bu işi kapatmaktan başka seçenek kalmadı. 15 Eylül 1939'da Moskova'da Molotov ile Japonya'nın Moskova büyükelçisi Togo arasında ateşkes anlaşması imzalandı; ertesi gün cephede ateş kesildi. Bu tarih bir tesadüfün ortasına düşüyordu: Almanya Polonya'ya iki hafta önce girmişti, Kızıl Ordu Polonya'nın doğusuna iki gün sonra girecekti. Doğu Asya'da bir savaşı bitiren imza, Avrupa'da yeni başlayanın gölgesinde atıldı ve bu yüzden dünya basınında neredeyse hiç yer tutmadı.

Esas sonuç ise Tokyo'da, haritaya bakan odalarda alındı. Japon stratejisi yıllardır iki fikir arasında bölünmüştü. Biri kuzeye bakıyordu: Sibirya, Baykal, Sovyetler Birliği ile hesaplaşma; bu, esas olarak ordunun fikriydi. Diğeri güneye bakıyordu: Güneydoğu Asya, Hollanda ve Britanya sömürgeleri, kauçuk ve her şeyden önce petrol; bu, esas olarak donanmanın fikriydi. Halhın Gol, kuzey fikrinin elindeki en güçlü kozu, yani "Kızıl Ordu zayıftır ve hızlı bir harekâtla kırılır" varsayımını aldı götürdü. Bozkırda görülen şey bunun tersiydi: Sovyetler, 650 kilometre ikmal hattının ucunda, yüzlerce tankı aynı anda kullanan bir ordu çıkarmıştı.

Bundan sonrası bir zincirdir. 13 Nisan 1941'de Japonya ile Sovyetler Birliği tarafsızlık paktı imzaladı; pakt Japonya adına dışişleri bakanı Matsuoka tarafından Moskova'da yürütüldü. Almanya haziranda Sovyetler Birliği'ne saldırdığında, Tokyo'da kuzeye dönme ihtimali yeniden tartışıldı, Mançurya'da büyük bir yığınak bile yapıldı; ama karar güneye verildi. Japonya o yaz Fransız Çinhindi'ne girdi, buna karşılık petrol ambargosuyla karşılaştı ve ambargo, güneydeki petrol sahalarını alma planını bir tercihten bir zorunluluğa çevirdi. 7 Aralık 1941'de Pearl Harbor'a giden yolun ilk taşı, iki yıl önce Mongolya bozkırında yanan tanklardı.

Zincirin öbür ucu Moskova'ya bağlanır. 1941 sonbaharında Alman ordusu Moskova'nın kapısındayken, Stalin'in en büyük sorusu, Uzak Doğu'da tuttuğu tam donanımlı tümenleri batıya çekip çekemeyeceğiydi. Japonya'nın güneye yöneldiğine dair istihbarat, kısmen Tokyo'daki Sovyet ajanı Richard Sorge'nin bildirimleriyle güçlendi ve o tümenler trenlere bindirildi. Moskova'nın önündeki karşı taarruzda, bozkırda tecrübe kazanmış birliklerin ve o birlikleri tanıyan bir komutanın payı vardı: Jukov. Halhın Gol'un en kalıcı mirası belki de budur. Japonya kuzey kapısını kendi eliyle kapattığı için, Sovyetler Birliği iki cepheli bir savaştan kurtuldu; dünyanın iki büyük kara savaşı, 1939'da Mongolya'da verilen bir kararla birbirinden ayrıldı.

Askerî düşünce tarihinde de bir yeri var. Halhın Gol, zırhlı birliklerin topçu, hava ve mühendis desteğiyle bir arada kullanıldığı, derinlikten kuşatma yapan bir harekâtın ilk tam örneklerinden biridir. Kızıl Ordu bu dersi 1940-1941'de büyük ölçüde unuttu, sonra kanla yeniden öğrendi. Japon ordusu ise asıl dersi, yani zırh ve tanksavar eksikliğini, hiç düzeltmedi; bozkırda Sovyet tanklarının karşısında yaşananın bir benzerini yıllar sonra Pasifik adalarında Amerikan zırhının karşısında yaşayacaktı.

Bu kadar sonucu olan bir muharebenin bu kadar az bilinmesinin nedeni basit. Savaşın adı iki ülkede ayrı, kayıtları iki dilde kapalı, cephesi haritanın kenarında ve bitiş tarihi, dünyanın gözünü Polonya'ya çevirdiği haftaya denk düşüyor. Mongol bozkırının o çıplak düzlüğünde, kimsenin oturmadığı 16 kilometrelik bir şerit için dövüşülürken, aslında Pasifik'in kaderi çiziliyordu — ve o sırada bunu bilen kimse yoktu.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.