Çölü Geçen Tüfekler: Songhay'ı Bitiren Bahar

Bölüm metni

Bir sultan, zenginliğin kaynağını yanlış yerde sandı ve ordusunu dünyanın en büyük çölüne soktu. Dört bin adamın yarısı kumda kaldı; geri kalanı, Batı Afrika'nın en güçlü imparatorluğunu bir sabahta bitirdi. Ama aradıkları altın hiç orada değildi.

1590 sonbaharında Marakeş'te toplanan divanda sultan, danışmanlarına bir sefer fikri açtı ve karşısında neredeyse tam bir sessizlik buldu. Ahmed el-Mansur, on iki yıl önce, 1578'de Portekiz ordusunun Kuzey Afrika'da ezici bir yenilgiye uğradığı savaşın ardından tahta oturmuş, Sadi hanedanını o günden beri şeker, barut ve diplomasiyle ayakta tutuyordu. Şimdi Nijer kıvrımına, çölün öbür yakasına ordu göndermek istiyordu. Vezirleri ve kumandanları itiraz ettiler: aradaki mesafe binlerce kilometreydi, yol otlaksız, kuyular seyrek ve birbirinden günler uzaktaydı. Bir orduyu o kumun içinden geçirmek, onu savaşa varmadan eritmek demekti.

El-Mansur bu çekingenliği reddetti. Tüccar kervanlarının o yolu her yıl birkaç kez, hem de birkaç deve yüküyle aştığını hatırlattı. Daha önemlisi, karşısına çıkacak ordunun elinde mızrak ve yay bulunduğunu, kendi askerinin elinde ise tüfek olduğunu söyledi. Ona göre sayı değil, cins belirleyiciydi; iyi silahlanmış küçük bir kuvvet, kalabalık ama ateşsiz bir orduyu dağıtabilirdi. Bu hesap, savaş alanında doğru çıkacaktı. Yanlış çıkacak olan başka bir şeydi: sultanın kafasındaki harita.

Çünkü el-Mansur'u güneye çeken şey, her şeyden önce altındı. Avrupalı gemiler Afrika'nın batı kıyısını dolaşmaya başladığından beri Sahra üzerinden akan ticaret zayıflıyor, yüzyıllardır Kuzey Afrika'yı zengin eden o damar kıyıya kayıyordu. Mısır ve Atlantik arasında sıkışmış bir devletin hükümdarı olarak sultan, kaynağı kaynağında tutmak istiyordu. Buna bir de şeker meselesi ekleniyordu: Sadi ekonomisinin belkemiği olan şeker kamışı işletmeleri, Karayipler'deki yeni üretimle rekabet edebilmek için sürekli iş gücü arıyordu.

İki devleti karşı karşıya getiren somut bir anlaşmazlık da vardı: tuz. Sahra'nın ortasındaki Tegaza, çölün en değerli tuz yatağıydı; kesilen kalın tuz levhaları güneye taşınıp orada neredeyse altınla takas ediliyordu. Tegaza, Nijer'deki Songhay İmparatorluğu'nun denetimindeydi ve Marakeş bu yatağı uzun zamandır istiyordu. 1540 dolaylarında bir Sadi sultanı aynı talebi dile getirdiğinde, dönemin Songhay hükümdarı cevap olarak Dra vadisindeki bir kasabaya akıncı göndermiş, yani gücünü göstermeyi tercih etmişti. El-Mansur 1583'e doğru Askiya Davud'dan yatağın vergi gelirinin karşılığını istedi. 1586'da Marakeş'in kuvvetleri Tegaza'ya saldırdı; madenciler bir bölüğüyle ocakları bırakıp güneydoğudaki Taudeni'ye taşındı. Sultan 1589 sonu ya da 1590 başında, bu kez Askiya İshak'a, çıkarılan tuz miktarına oranlı bir altın ödemesi önerdi. Cevap kısa ve küçümseyici oldu.

O cevabı veren devlet, dışından bakıldığında hâlâ Batı Afrika'nın en büyük gücüydü. Songhay, Nijer Nehri'nin orta havzasını Gao'dan yönetiyor; Timbuktu ve Cenne gibi şehirleri, nehir filoları, süvari birlikleri, kadıları ve medreseleriyle bir yüzyıldır bölgenin düzenini kuruyordu. Ama iç mekanizması aşınmıştı. Askiya Davud'un 1582'ye doğru ölümünden sonra taht altı yıl içinde üç kez el değiştirdi; 1588'de bir vali isyanı iç savaşa dönüştü ve İshak tahta bu kavganın ardından, orduyu bölen yaraların üzerine oturdu. Marakeş'ten bakan göz bunu görüyordu.

Görmediği şuydu: Songhay'ın altın madeni yoktu. Nijer kıvrımındaki şehirler altının geçtiği yerlerdi, çıktığı yerler değil. Metal, çok daha güneyde, Bure ve Bambuk havzalarında, kimi de ormanın içindeki Akan topraklarında yıkanıyordu; oradan aracı tüccarlar eliyle, el değiştire değiştire kuzeye çıkıyordu. Yani Timbuktu'yu almak, bir çeşmenin musluğunu değil, borunun bir metrelik orta parçasını ele geçirmek demekti. Songhay'ın askiyaları bile o yatakları yönetmiyordu; onlar yalnızca yolu güvende tutup payını alıyordu. El-Mansur'un zihnindeki haritada şehirle maden aynı noktada duruyordu. Gerçekte aralarında, aşılacak çölden daha yabancı yüzlerce kilometre vardı.

Sultan kararını yine de verdi. Ekim 1590'da ordu Marakeş'ten çıktı.

Bu orduyu götürecek adam, doğduğu yerde Diego de Guevara adını taşıyordu. İspanya'nın güneydoğusunda, Almanzora vadisindeki Cuevas del Almanzora kasabasında dünyaya gelmiş, çocukken akıncıların eline düşmüş, hadım edilmiş ve Marakeş sarayına verilmişti. Orada büyüdü, orada yükseldi, orada Judar oldu. El-Mansur'un yanındaki pek çok hadım subaydan biriydi; kısa boyu ve mavi gözleriyle anılıyordu. 1590'da paşa rütbesiyle seferin başına geçirildi.

Yanındaki kuvvetin büyüklüğü için kaynaklar 4.000 ile 20.000 arasında rakamlar verir; savaşçı sayısının 4.000 civarında olduğu, geri kalanın hizmet ve nakliye kadrosu olduğu tahmini en çok kabul göreni. Belirleyici olan, bu kuvvetin bileşimiydi. Piyadenin büyük bölümü tüfekliydi; atlıların bir kısmı da eyer üstünde tüfek kullanıyordu. Yanlarında İngiltere'den gelmiş, altı ila sekiz arası top vardı; İngiliz tüccarlarla kurulan ilişki Marakeş'e yıllardır barut ve silah getiriyordu. Yetmiş kadar Hristiyan muhafız da kafiledeydi. Nakliyeye ayrılan sayılar orduyu gölgede bırakıyordu: 8.000 deve, 1.500 yük atı, 1.000 seyis, 600 işçi. Her tüfeğin arkasında birkaç hayvan, her hayvanın arkasında bir su hesabı vardı.

16 Ekim 1590'da kafile Marakeş'ten ayrıldı. Atlas'ı geçip Dra vadisine indiler, oradan kuzeydeki vahalar zincirinin son halkasına ulaştılar ve sonra düz bir tercihsizlik içine girdiler. Önlerinde 135 gün vardı.

Çöl seferin asıl rakibiydi ve bunu ilk haftalardan belli etti. Kılavuzlar yerel kabilelerden tutulmuştu, çünkü yol görünür bir iz değil, kuyu adlarının zincirinden oluşan bir bilgiydi. İki kuyu arasındaki mesafe günlerle ölçülüyor, yanlış hesap bütün bir kolu susuz bırakıyordu. Su yüklenebilen tek şey deriydi; deri sızıyordu. Tuzlu kuyular çıkıyor, bazı kuyular önceki kervanların kullanımıyla yorulmuş oluyordu. Gündüz sıcağı silah namlularını tutulmaz hale getiriyor, gece ısı çöl geceleri kadar hızlı düşüyordu. Topları ve ağır yükleri çeken hayvanlar önce yavaşladı, sonra düşmeye başladı. Yolun bir bölümü boyunca kafile Tegaza ve Taudeni hattından, yani tuz ocaklarının olduğu kavruk bölgeden geçti: seferin sebebi olan madde, yolun kenarında levhalar halinde duruyordu.

Kayıpların büyüklüğü kaynakların anlaşamadığı noktalardan biridir; kesin olan, Nijer'e varan kuvvetin Marakeş'ten çıkan kuvvetten belirgin biçimde küçük olduğudur. Hayvanların çoğu telef olmuştu, askerin bir bölümü yolda kalmıştı, kalanlar aylardır azaltılmış tayınla yürüyordu. Buna karşılık Judar'ın elinde yine de çalışır durumda tüfekler, kuru barut ve atlar vardı. Bu, çöl geçişinin başarısız değil, pahalı olduğu anlamına geliyordu.

28 Şubat 1591'de kafile nehre ulaştı. Nijer'in o bölgesi, 135 gündür kum ve taş gören gözler için anlaşılması güç bir manzaradır: kilometrelerce genişleyen yeşil kıyı, balıkçı kanoları, sulanan tarlalar, ağaç. Askerler hayvanlarını suya sürdü ve orada, Marakeş'teki divanda tartışılan bütün ihtimallerin dışında kalan tek şey gerçekleşti: ordu geldi.

Haber hızla güneye, Gao'ya ulaştı. Songhay yönetimi seferi biliyordu, bir süredir duyuyordu; ama çölün işi kendiliğinden bitireceğini ummuş olması muhtemeldir. Şimdi nehrin kuzey kıyısında, kendi topraklarının içinde, aylarca yürümüş ve hâlâ ayakta duran bir ordu vardı. Askiya İshak, elinde olanı topladı.

13 Mart 1591'de iki ordu, Gao'nun yaklaşık 50 kilometre kuzeyinde, Tondibi yakınlarında karşı karşıya geldi.

Songhay ordusunun büyüklüğü için verilen rakamlar birbirini tutmaz; piyade için 9.700'den 30.000'e, süvari için 12.500'den 18.000'e kadar tahminler vardır, toplamı daha yukarı çıkaran rivayetler de. Hepsinin birleştiği tek nokta oranın büyüklüğüdür: Songhay kuvveti karşısındakinin kat kat üstündeydi. Bu ordu kötü bir ordu değildi. Nijer havzasının en iyi süvarisine, uzun bir savaş geleneğine, disiplinli birliklere sahipti. Zırhı vardı, mızrağı vardı, yayı vardı. Olmayan şey ateşli silahtı. Top yoktu, tüfek neredeyse hiç yoktu.

Askiya İshak'ın planının merkezinde bir sığır sürüsü duruyordu. Yaklaşık 1.000 baş hayvan, karşı safları içeriden dağıtmak, düzeni bozmak, süvarinin açtığı gedikten içeri girmesini sağlamak üzere öne sürüldü. Taktik, atlı ve mızraklı savaşın mantığı içinde makuldü: kitlesel bir kütle, dizili bir hattı yarabilirdi.

Sürü sürüldü ve Judar'ın hattı ateş açtı. Tüfeklerin ve topların sesi, sığırların hiç duymadığı bir şeydi. Hayvanlar ürktü, döndü ve geldikleri yöne, yani Songhay saflarının üzerine koştu. Kendi ordusunun açtığı gediği kendi hayvanları açmış oldu. Arkasından gelen süvari, dağılan sürünün içinde hızını ve düzenini kaybetti; piyade saflarına sığırlar girdi.

Bundan sonrası teknik bir hesaptı. Tüfekli piyade, sıralar halinde dönüşümlü ateş ediyordu: bir sıra ateş ederken diğeri dolduruyor, böylece hat sürekli bir duman ve gürültü duvarı üretiyordu. Her bireysel tüfek yavaştı, menzili kısaydı, nemde ve rüzgârda sorunluydu; ama toplu halde, yakın mesafede ilerleyen bir kalabalığa karşı mızrağın hiçbir cevabı olmayan bir şey yapıyordu. Songhay süvarisinin, kendisini durduran şeye yaklaşmadan düşmesi gerekiyordu. Bir yere varmak için geçilmesi gereken mesafe, atın koşma süresiyle ölçülüyordu ve o süre artık ölçü değildi.

Çarpışmanın iki saat kadar sürdüğü aktarılır. Sayı üstünlüğünün işlemesi için gereken şey — temas, kalabalığın ağırlığını karşı tarafa bindirmesi — hiç gerçekleşmedi. Songhay hattı önce geriledi, sonra çözüldü. Kayıp rakamları için güvenilir bir toplam yoktur; iki tarafın kronikleri de ayrıntıda ayrışır. Askiya İshak, kalan kuvvetiyle çekildi ve nehrin güneyine geçti.

Tondibi, bir imparatorluğun gövdesine göre küçük bir savaştı. Songhay'ın bütün askeri gücü o ovada değildi; eyaletlerde valiler, nehirde filolar, güneyde garnizonlar duruyordu. Teorik olarak savaş yeni başlıyordu. Ama Tondibi'nin yaptığı şey askeri değil zihinseldi: imparatorluğun kurucu varsayımını, yani Nijer havzasında Songhay ordusuna karşı koyabilecek bir kuvvet bulunmadığı varsayımını iki saat içinde ortadan kaldırdı. Bu varsayım yıkıldığında valilerin, tüccarların, kabile reislerinin ve şehirlerin hesapları da değişti. Herkes kendi hesabını yapmaya başladı.

İshak önce kuzeye, Gao'ya haber yolladı: şehir boşaltılacaktı.

Judar, savaştan sonra Gao'ya yürüdü ve kapıları açık, sokakları boş bir şehre girdi. Halk nehri geçmiş, yönetim çekilmişti. Şehir yağmalandı, ama yağmadan çıkan şey seferin bütün mantığını tartışmaya açtı. Gao, kerpiçten yapılmış, nehir ticaretiyle yaşayan bir idare merkeziydi; Marakeş'in mermer ve kireç alışkanlığıyla bakan birine fakir göründü. Sudan Tarihi'nin, yani Timbuktulu âlim Abdurrahman es-Sâdî'nin olaylardan yarım yüzyıl kadar sonra kaleme aldığı Târîhu's-Sûdân'ın aktardığına göre, askiyanın sarayı Marakeş'teki eşekçi başının evinden aşağı bulundu. Bu cümle bir aşağılama olarak kaydedilmiştir, ama altında seferin asıl sorunu yatıyor: ordu altın aramaya gelmişti ve altının geçtiği şehirde, geçmiş altının izinden başka bir şey yoktu.

Askiya İshak bu aralıkta bir anlaşma denedi. Judar'a 100.000 altın ve 1.000 köle önerdi; karşılığında Marakeş'in kuvvetlerinin çölü geri geçmesini istedi. Judar teklifi kabul etmeye yakın durdu ve sultana iletti. El-Mansur hem teklifi hem de kumandanının tutumunu reddetti; istediği vergi değil, madenlerin kendisiydi. Judar ikinci sıraya indirildi, yerine yeni bir paşa, Mahmud ibn Zarkun gönderildi. Zarkun aynı çölü yedi haftada geçti ve 1591 Ağustos'unda Timbuktu'ya ulaştı; Judar o yıl baharında şehre girmiş, bir müstahkem mahalle kurmuştu, ama bundan sonra seferin yönü Zarkun'un elindeydi.

Songhay tarafında sırayla iki hükümdar daha tükendi. İshak, Tondibi'den sonra kendi çevresi tarafından azledildi; Gurma topraklarına kaçtı ve orada öldürüldüğü aktarılır. Yerine geçen Muhammed Gao, Zarkun'un barış görüşmesi daveti üzerine, erzak düzenlemesi bahanesiyle on sekiz devlet adamıyla birlikte toplandı; hepsi tutuklandı ve öldürüldü. Devletin merkezi böylece bitti. Direniş, Nijer'in aşağısındaki Dendi bölgesine çekilen Askiya Nuh'un eline geçti ve biçim değiştirdi. Nuh meydan savaşı vermedi; ormanlık ve sulak araziyi, baskınları, ikmal yollarını kesmeyi seçti. Zarkun Kolen'de bir kale kurdu, Marakeş'ten üst üste takviye istedi, iki yıl boyunca ilerlemeden çok hastalık ve erzak kaybı biriktirdi. Ekim 1593'te geri çekildi. 15 Mart 1595'te, Hombori yakınlarında Nuh'a karşı bir harekât sırasında bir okla vurulup öldü.

Bu arada nehir boyundaki şehirler, kazanan tarafın da öngörmediği bir biçimde içeriden iniyordu. Songhay'ın asıl hizmeti bir ordu değil, bir düzendi: Cenne'den Gao'ya kadar nehir trafiğini güvende tutmak, kervanların yolunu açık, kadıların hükmünü geçerli, vergiyi öngörülebilir kılmak. O düzeni sağlayan merkez dağıldığında, onun yerini alan garnizonlar yalnızca durdukları şehrin duvarlarını tutabildi. Timbuktu'da ayaklanma çıktı ve bastırıldı. Askerin geçimi yerel halktan çıkarılmaya başlandı; el koyma, zorla toplama ve cezalandırma yönetimin olağan araçları haline geldi. Tüccarlar, sermayesini ve ailesini güvenli gördüğü yere taşıdı. Nehir yolu üzerindeki küçük yerleşmeler artık kimsenin korumadığı noktalardı. Cenne'nin çevresinde tarım düzeni bozuldu, kıtlık yılları sıklaştı.

Şehirler yıkılmadı; boşaldı. Timbuktu'nun evleri yerinde kaldı, camileri ayaktaydı, pazarı çalışıyordu. Eksilen şey insanlardı ve insanların getirdiği şeydi.

1593 sonbaharında Zarkun, Timbuktu'nun ileri gelenlerinden bağlılık istedi ve bunu bir tuzak olarak kurdu. 18 ile 20 Ekim arasında şehrin tüccarları ve âlimleri toplandı; sadakatsizlik gerekçesiyle tutuklandılar. Aralarında şehrin kadısı Ömer de, dönemin en tanınmış âlimi Ahmed Baba da vardı. Tutuklama sırasında ve sonrasında ölenler oldu; kalanlar 18 Mart 1594'te zincire vurulup kuzeye, çölün öbür tarafına yola çıkarıldı. Ahmed Baba, otuz sekiz yaşındaydı ve Timbuktu'nun en köklü âlim ailelerinden birinin içinde büyümüştü.

Geride bıraktığı şey, Timbuktu'nun ne olduğunu en iyi anlatan ayrıntıdır. Askerler onun kitaplığına el koydu: 1.600 cilt. Rivayete göre Ahmed Baba bunun ailesindeki en küçük kitaplık olduğunu söylemiştir. Yani bir şehirde, bir ailenin en mütevazı rafında 1.600 el yazması bulunuyordu. Timbuktu'nun zenginliği pazarındaki altın tozu değil, bu raflardı; fıkıh, dil bilgisi, mantık, tıp, astronomi, tarih, sözleşme örnekleri, hesap defterleri. Şehir, Sahra'nın iki yakasındaki Müslüman dünyanın ortak kütüphanesi gibi çalışıyordu ve bu işi devlet değil, aileler ve hocalar yürütüyordu.

Ahmed Baba Marakeş'e vardığında hapse atıldı. Kuzey Afrika'nın âlimleri onun kim olduğunu biliyordu; dilekçeler verildi ve Mayıs 1596'da serbest bırakıldı. Serbest kaldığında şehirden ayrılmasına izin verilmedi, ama ders vermesine izin verildi. Marakeş'teki Şurafa Camii'nde kürsüye çıktı ve on yıldan fazla orada okuttu; Kuzey Afrika'nın her yerinden öğrenci geldi, en çok bilinen eserlerinin bir bölümünü sürgünde yazdı. 1608'de, el-Mansur'un ölümünden sonra Timbuktu'ya döndü ve 1627'de orada vefat etti. Esir getirilen bir adamın, kendisini getirenlerin başkentinde bir nesil yetiştirmesi, seferin en açık ironisidir: Marakeş, Timbuktu'dan gerçekten bir şey aldı, ama aldığı şey altın değildi.

Altına gelince. El-Mansur, "altınlı" anlamına gelen bir lakapla, ez-Zehebî olarak anıldı ve bu lakap büsbütün boş değildi. Judar 1599'da Marakeş'e döndüğünde kafilesinde otuz deve yükü altın vardı; bir İngiliz tüccar bu yüke 600 bin sterlin değer biçti. Nijer'den kuzeye yıllarca altın, köle, fildişi ve misk gitti. Ama bunların hepsi yağma ve vergiydi, yani bir defalık ya da azalan bir gelirdi. Sultanın gitmek istediği yere, altının yıkandığı güneydeki havzalara hiç ulaşılamadı; o topraklar Nijer kıvrımından yönetilemezdi ve Marakeş'ten yönetilmesi büsbütün imkânsızdı. Üstelik Atlantik kıyısındaki Avrupa ticareti, Sahra'nın altını kuzeye çeken basıncı yavaş yavaş kendine döndürüyordu. Sefer, kuruyan bir derenin yatağını fethetmişti.

El-Mansur 1603'te vebadan öldü; oğulları birbirine düştü ve Sadi devleti bölündü. Judar, 1606 Aralık'ında bu taht kavgasının içinde, bir şehzadenin emriyle öldürüldü. Çölün ötesindeki fetih ise kendi başına kaldı. 1612'ye gelindiğinde Nijer'deki paşaları artık Marakeş değil, orada kalan askerlerin soyundan gelen yerel askeri zümre seçiyordu; bu zümre Arma adıyla anıldı ve Marakeş'e bağlılığı yalnızca sözde sürdürdü. Timbuktu'da 1591 ile 1833 arasında 167 paşa değişti; çoğu bir yılı tamamlamadı. 1787'de Tuaregler şehre girip paşalığı kendilerine vergi veren bir yapıya çevirdiler. Songhay'ın Dendi'ye çekilen kolu ise küçük bir devlet olarak yüzyıllar boyu yaşamaya devam etti, ama Nijer havzasını bir arada tutan büyük düzen bir daha kurulmadı. Orta Nijer, birbirine rakip küçük devletlere bölündü ve iki buçuk yüzyıl sonra Avrupa sömürgeciliğiyle bu parçalı haliyle karşılaştı.

Kitaplar kaldı. Ahmed Baba'nın el konulan 1.600 cildi geri gelmedi, ama Timbuktu'nun yazma geleneği devletin çökmesini, garnizonları ve yüzyılları atlattı; çünkü bu gelenek hiçbir zaman devletin elinde değildi, ailelerin sandıklarında ve evlerinin duvar içlerindeydi. Şehirdeki araştırma enstitüsü 1973'te kurulduğunda Ahmed Baba'nın adını aldı. 2012 ve 2013'te Mali'nin kuzeyi silahlı grupların eline geçtiğinde, yüz binlerce yazma Timbuktu'dan sandıklar içinde, kamyonetlerle ve nehir kanolarıyla güneye, Bamako'ya kaçırıldı; bir kısmı yandı, büyük bölümü kurtuldu. Dört yüz yıl arayla aynı şehirde iki kez aynı şey yapıldı: önce zincirle bir âlim götürüldü, sonra o âlimin adını taşıyan rafları kurtarmak için insanlar yola çıktı. Marakeş'in haritasında aradığı altın hiçbir zaman gelmedi. Tondibi ovasında iki saat içinde kaybedilen şeyin asıl bedeli ise, nehir boyundaki şehirlerin bir daha toparlanamayan düzeniyle ödendi.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.