Emu Savaşı: Makineli Tüfekleri Yenen Kuşlar

Bölüm metni

1932'de Avustralya hükümeti iki makineli tüfek ve on bin mermiyle bir düşmana savaş açtı. Bir ay sonra ordu geri çekildiğinde düşman hâlâ tarlalardaydı. O düşman uçamayan bir kuştu.

Batı Avustralya'nın buğday kuşağında, Perth'ün yüzlerce kilometre doğusunda, ufka kadar uzanan düz ve kırmızımsı bir toprak var. 1930'ların başında bu toprağın üzerinde tahta evler, el yapımı çitler, yeni sürülmüş tarlalar ve bu tarlaların başında, birkaç yıl önce bambaşka bir manzaraya bakan adamlar duruyordu. Bu adamların çoğu Gelibolu'da, Fransa'nın çamurlu siperlerinde, Filistin'in çöllerinde savaşmış Avustralyalı askerlerdi. Birinci Dünya Savaşı bittiğinde ülkelerine dönmüşlerdi ve devlet onlara bir söz vermişti: savaştan dönen askere toprak verilecek, asker çiftçi olacaktı.

Bu programın adı askerlerin yerleştirilmesiydi ve Avustralya'nın pek çok eyaletinde uygulandı. Batı Avustralya'da gazilere verilen arazilerin önemli bir kısmı buğday kuşağının kenar bölgelerindeydi; daha önce hiç işlenmemiş, yağışı az ve düzensiz yerlerdi bunlar. Campion ve Walgoolan gibi küçük yerleşimlerin çevresinde, eski askerler ağaç kökü söktü, toprak sürdü, tohum ekti. Çoğunun çiftçilik tecrübesi yoktu, ama siperde öğrendikleri bir şey vardı: dayanmak.

1929'da hükümet çiftçilere daha fazla buğday ekmelerini söyledi. Kampanyanın vaadi açıktı: üretim artarsa devlet destek verecek, fiyatlar korunacaktı. Çiftçiler ekim alanlarını genişletti. Ama aynı yıl dünya ekonomisi çöktü. Büyük Buhran'ın etkisiyle buğday fiyatları dibe vurdu, vaat edilen destekler ya hiç gelmedi ya da kimsenin derdine deva olmayacak kadar küçük kaldı. 1932'ye gelindiğinde gazi çiftçiler hem borç içindeydi hem de ürünlerini neredeyse maliyetine satamıyordu. Gerilmiş bir ip gibiydiler; bir darbe daha gelse kopacaklardı.

O darbe beklenmedik bir yerden geldi: gökyüzünden değil, ufuktan, yürüyerek.

Emu, Avustralya'nın en büyük kuşudur. Boyu neredeyse 2 metreye ulaşabilir, uçamaz ama koşar, hem de saatte 50 kilometreye yakın hızla. Uzun, güçlü bacakları, kalın tüyleri ve bir an bile durmayan dikkatli gözleri vardır. Batı Avustralya'da emular üreme mevsiminden sonra iç kesimlerden kıyıya doğru göç eder. Bu göç binlerce yıldır süren bir döngüdür. Ama bu sefer emuların yolunun üzerinde yeni bir şey vardı: sulanmış, temizlenmiş, buğday ekilmiş tarlalar ve çiftlik hayvanları için açılmış su kaynakları. Kurak bir kıtada bir kuş için bundan daha davetkâr bir sofra düşünülemezdi.

1932 baharında, yani güney yarımkürenin ekim ve kasım aylarında, tahminen 20 bin emu Campion ve Walgoolan çevresindeki tarlalara indi. Buğdayı yediler, yemedikleri başakları ezdiler. Üstelik çitleri de devirdiler. Bu, ikinci ve belki daha büyük bir sorundu: çiftçiler çitleri tavşanları uzak tutmak için kurmuştu ve emuların açtığı her gedikten tavşanlar da içeri doluşuyordu. Emu, Batı Avustralya'da 1922'den itibaren koruma altındaki türler arasından çıkarılmıştı ve çiftçiler onları vurmakta serbestti. Ama ellerindeki tüfeklerle on binlerce kuşa karşı bir şey yapamıyorlardı.

Gaziler o noktada, siperden aklında kalan bir dersi hatırladı. Kalabalık bir düşmana karşı en etkili silah tek tek nişan alınan tüfek değil, makineli tüfekti.

Çiftçiler bir heyet oluşturdu ve doğrudan Avustralya Savunma Bakanı Sir George Pearce'a başvurdu. Pearce, Batı Avustralya'dan seçilen bir senatördü ve bölgenin dertlerini yakından biliyordu. Heyetin talebi alışılmadıktı ama mantığı basitti: askerler makineli tüfeklerle gelsin, emu sürülerini dağıtsın, buğday kurtulsun.

Pearce talebi kabul etti. Bunun ardında birkaç neden görülür. Birincisi, buhranın ortasında zor durumda kalan, üstelik çoğu eski asker olan bir çiftçi topluluğuna yardım eli uzatmak siyasi açıdan değerliydi. İkincisi, makineli tüfek kullanan askerler için bu iş canlı hedeflere atış talimi sayılabilirdi. Hatta bazı değerlendirmelere göre hükümet, operasyonun gazetelerde iyi görüneceğini, buğday kuşağına ilgi çekeceğini de hesaba katmıştı.

Ama Pearce'ın onayı şartlıydı. Silahları yalnızca askerler kullanacaktı. Askerlerin bölgeye taşınma masrafını Batı Avustralya eyalet hükümeti karşılayacaktı. Çiftçiler askerlere yemek, barınak sağlayacak ve atılan mermilerin parasını ödeyecekti. Yani federal hükümet bir birlik gönderiyordu, ama faturanın önemli bir kısmı zaten borç içindeki çiftçilerin omzundaydı.

Göreve Avustralya Kraliyet Topçusu'nun 7. Ağır Bataryası'ndan Binbaşı Meredith atandı. Tam adı Gwynydd Purves Wynne-Aubrey Meredith'ti ve o da Birinci Dünya Savaşı'nı görmüş bir subaydı. Yanında iki asker vardı: Çavuş McMurray ve Topçu O'Halloran. Ellerinde iki Lewis makineli tüfeği ve 10 bin mermi bulunuyordu.

Lewis tüfeği Birinci Dünya Savaşı'nın simgelerinden biriydi. Görece hafifti, tek kişi taşıyabilir, iki kişilik bir ekip rahatlıkla kullanabilirdi. Üstündeki yuvarlak tambur şarjör ona kolay tanınan bir görünüm verirdi. Siperlerde bu silahın gücünü görmüş olan çiftçiler, bir sürü emunun bu tüfeğin önünde birkaç saniyede dağılacağından emindi.

Operasyonun ekim 1932'de başlaması planlanmıştı. Ama tam o sırada bölgeye yağmur yağdı. Yağmur, emuların geniş bir alana dağılmasına yol açtı; su her yerde olunca kuşlar tek bir noktada toplanmaz. Askerlerin beklediği yoğun sürüler ortada yoktu. Başlangıç ertelendi.

Bu bekleme sırasında operasyon basında yer almaya başladı. Kanberra'dan bir binbaşı ve iki asker, iki makineli tüfekle kuş avına çıkıyordu. Bu haber Avustralya gazetelerinde merak ve biraz da alay karışık bir ilgiyle karşılandı. Askerlerle birlikte bir de kameraman bölgeye gitti. Bu kameraman, dönemin sinema salonlarında filmlerden önce gösterilen haber filmlerini hazırlayan Fox Movietone şirketi, yani Fox Haber Filmleri adına çalışıyordu. Hükümet belki de makineli tüfeklerin önünde dağılan kuş sürülerinin görüntülerini hayal ediyordu.

Böylece tarihin en tuhaf askeri harekâtlarından biri için sahne kuruldu. Bir tarafta savaş görmüş subaylar, Birinci Dünya Savaşı'nın kanıtlanmış silahları ve bir kamera vardı. Öbür tarafta da kimsenin henüz ciddiye almadığı bir rakip: binlerce yıllık hayatta kalma içgüdüleriyle donanmış, uzun bacaklı, tetikte bekleyen kuşlar.

2 Kasım 1932'de askerler Campion çevresinde ilk kez harekete geçti. Bir sürü emu görüldü, yaklaşık 50 kuş. Ama kuşlar menzil dışındaydı. Yerel çiftçiler devreye girdi: emuları çevirip makineli tüfeklerin önüne sürmeye çalıştılar. Plan tıpkı bir pusu gibiydi. Ama kuşlar beklenmedik bir şey yaptı. Tek bir kitle halinde tüfeklere doğru koşmak yerine küçük gruplara ayrıldılar ve farklı yönlere dağılıp menzilden çıktılar. Aynı gün yapılan ikinci bir atışta birkaç kuş vuruldu, ama bu, beklenen ezici bir başarı değildi.

İki gün sonra, 4 Kasım'da Meredith daha akıllıca bir pusu kurdu. Bölgedeki bir su birikintisinin yakınına mevzilendiler. Kurak toprakta su emular için vazgeçilmezdi ve oraya geleceklerinden emindiler. Gerçekten de geldiler: 1 binden fazla emu, suya doğru ilerleyen büyük bir sürü halinde görüldü.

Askerler sabırla bekledi. Bu sefer kuşların yakına gelmesine izin verdiler; yakın mesafeden açılacak ateş kaçışa imkân bırakmayacaktı. Sürü iyice yaklaştığında tetik çekildi. Lewis tüfeği ateşlemeye başladı ve birkaç saniye içinde kuşlar düşmeye başladı.

Ve sonra silah tutukluk yaptı.

Makineli tüfek yalnızca 12 kuş vurulmuşken sustu. Askerler arızayı gidermeye uğraşırken sürünün geri kalanı dağıldı. Bin kuşluk bir hedef, yakın mesafede, tam da hayal edildiği gibi önlerine gelmişti ve ellerinde kalan sonuç bu kadardı. O günün sonunda askeri harekâtın en iyi fırsatı geçip gitmişti.

Sonraki günlerde Meredith taktik değiştirdi. Emular hızlıydı, öyleyse onları kovalamak gerekiyordu. Makineli tüfeklerden birini bir kamyonun üzerine monte ettiler. Fikir kâğıt üzerinde mantıklı görünüyordu: hareketli bir ateş platformu. Ama arazide işler farklıydı. Engebeli toprakta kamyon emulara yetişemiyordu. Üstelik araç o kadar sarsılıyordu ki tüfeği kullanan asker nişan almak bir yana, ateş bile edemiyordu. Kamyonun peşine düştüğü kuşlar bir süre sonra ufukta küçük noktalar halinde kayboluyordu.

Meredith'in sözlerini aktaran gazete haberleri, onun emulara karşı gönülsüz bir hayranlık duymaya başladığını gösterir. Her sürünün bir lideri olduğunu, uzun boylu, siyah tüylü bir kuşun nöbet tuttuğunu, diğerleri tarlada beslenirken etrafı gözlediğini ve askerler yaklaşınca sürüyü uyardığını anlattı. Bu gözlem kısmen insan bakışının kuşlara yüklediği bir anlam olabilir, ama askerlerin sahada yaşadığı deneyimi iyi özetler: sürüler, hiçbir zaman yakalanmayacak bir mesafede tetikte duruyordu.

Meredith'in bu dönemde söylediği en ünlü sözler kuşların dayanıklılığıyla ilgiliydi. Bu kuşların mermi taşıma kapasitesine sahip bir askeri tümen olsa, dünyadaki her orduya karşı koyabileceğini söyledi. Ona göre emular makineli tüfeğe adeta bir tank kadar dokunulmaz biçimde göğüs geriyordu. Gerçekten de pek çok kuş vurulduğu halde koşmaya devam ediyordu. Kalın tüyleri ve iri gövdeleri, tek bir kurşunun onları hemen durdurmasını zorlaştırıyordu.

8 Kasım'a gelindiğinde, yani ilk çatışmadan 6 gün sonra, 2 bin 500 mermi atılmıştı. Kaç kuşun öldürüldüğü belirsizdi. Bazı kaynaklar 50 kuştan söz ediyordu, bazıları ise çiftçilerin tahminlerine dayanarak 200 ile 500 arasında bir sayı veriyordu. Hangisi doğru olursa olsun, 20 bin kuşluk bir göçün karşısında bu rakam neredeyse hiçti. Meredith'in raporu bir konuda ise kesindi: kendi birliğinde hiçbir kayıp yoktu. Bu cümle, kâğıt üzerinde askeri bir rapor dili gibi dursa da, Avustralya basınında alay konusu olmaktan kurtulamadı.

Campion'dan gelen haberler Kanberra'ya ulaştığında, operasyonun havası tamamen değişmişti. Gazeteler makineli tüfeklerin kuşlar karşısında çaresiz kaldığını yazıyordu. Bir askeri birliğin, savaşta kanıtlanmış silahlarıyla, uçamayan kuşlara yenilmesi okuyuculara hem gülünç hem de biraz utanç verici geliyordu.

Mesele Avustralya Temsilciler Meclisi'ne de taşındı. Milletvekilleri operasyonu sorguladı. Konuşmalardan birinde bir siyasetçi, harekâta katılan askerler için madalya basılıp basılmayacağını alaycı bir dille sordu. Bir başkası da ona, madalyaların varsa emulara verilmesi gerektiğini söyleyerek karşılık verdi. Meclis kayıtlarına geçen bu şaka, olayın Avustralya hafızasında nasıl yer edeceğinin ilk işaretiydi. Meselenin bir de vicdani boyutu vardı: Bazı sorular, kuşların bu kadar acı verici bir yolla, makineli tüfekle öldürülmesinin insani olup olmadığını tartışmaya açtı. Pearce bu eleştirilere, makineli tüfeğin sıradan tüfeklerden daha zalim olmadığını söyleyerek cevap verdi.

Olumsuz basın ve meclisteki tartışmalar karşısında Pearce 8 Kasım'da askerleri ve silahları geri çekti. Meredith ve ekibi bölgeden ayrıldı. İlk tur, emuların açık üstünlüğüyle bitmişti.

Ama sorunun kendisi bitmemişti. Askerler gittikten sonra emular tarlalara dönmeye devam etti. O mevsim Batı Avustralya'da sıcak ve kurak geçiyordu ve kuşlar su ile yiyecek bulabildikleri tek yere, çiftliklere yöneliyordu. Çiftçilerin şikâyetleri yeniden artmaya başladı. Batı Avustralya'nın başbakanı James Mitchell de çiftçilere destek verdi ve askeri yardımın sürmesi için bastırdı. Bu eyalet yönetimi için de bir prestij meselesiydi: Gaziler zorda kalmıştı ve devletin onları yalnız bırakmadığını göstermek gerekiyordu.

Pearce ikna oldu ve Meredith'e geri dönme izni verdi. Binbaşı 13 Kasım 1932'de yeniden sahaya çıktı. Bu ikinci turda askerler ilk turun derslerinden yararlandı. Kuşların küçük gruplar halinde dağıldığını, kovalamanın işe yaramadığını, yakın mesafeden pusunun en etkili yöntem olduğunu artık biliyorlardı. Sonuçlar ilk tura göre daha iyiydi. Aralık ayının başında, 2 Aralık civarında, askerlerin haftada yaklaşık 100 emu öldürdüğü bildiriliyordu.

Ama bu rakam bile işin büyüklüğü karşısında sınırlıydı. Haftada 100 kuş, on binlerce kuşluk bir göçte denizden bir kova su almak gibiydi. Meredith 10 Aralık 1932'de geri çağrıldı ve harekât resmen sona erdi.

Binbaşının raporu iki rakamla özetlenebilir. Rapora göre 9 bin 860 mermi atılmış ve 986 emu öldürülmüştü. Bu, neredeyse kusursuz bir oran demekti: her kuş için tam 10 mermi. Pek çok tarihçi bu kadar düzgün bir oranın gerçek sayımdan çok yuvarlanmış bir tahmin olduğundan şüphelenir. Meredith ayrıca yaralanan yaklaşık 2 bin 500 kuşun da aldıkları yaralar nedeniyle sonradan öldüğünü tahmin ediyordu. Bu tahminin doğruluğunu sınamanın hiçbir yolu yoktu.

Bu sayılar, 20 bin kuşluk bir göç karşısında neyi ifade ediyordu? Bir yandan askerler binlerce kuşun ölümüne yol açmıştı. Öte yandan sorun yerinde duruyordu. Çiftçilerin tarlaları korunamamıştı; çitler hâlâ yıkılıyor, buğday hâlâ eziliyordu. Meredith'in raporunda bir de yarı övgü yarı yakınma vardı: Kuşların bu kadar çok yaralanıp hâlâ koşabilmesi, onun gözünde kendi başına bir askeri ders niteliğindeydi.

Bu iki turluk harekâtın en hüzünlü yanı belki de şuydu: Herkes elinden geleni yapmıştı ve kimse istediğini alamamıştı. Gazi çiftçiler bir kez daha devletten yardım istemiş ve sonunda yine kendi başlarına kalmıştı. Askerler kendilerinden beklenenden çok daha zor bir görevi aylarca yapmış ve ülkenin alay konusu olmuştu. Emular ise doğanın kendilerine çizdiği yolu yürümüş ve bu yolda binlercesi ölmüştü. Ortada bir kazanan yoktu; yalnızca herkesin farklı bir bedel ödediği bir kış vardı.

Peki emular gerçekten makineli tüfekleri yendi mi? Bu sorunun cevabı, savaşın kendisinden çok sonra gelen yıllarda saklıdır.

Batı Avustralyalı çiftçiler sonraki yıllarda da askeri yardım talep etti. 1934'te, 1943'te ve 1948'de benzer başvurular yapıldı. Hepsi reddedildi. Federal hükümet bir kez yaşadığı deneyimden sonra emulara karşı ikinci bir askeri harekâta girişmeye hiç niyetli değildi.

Onun yerine başka bir yöntem öne çıktı, aslında daha önce de var olan bir yöntem: ödül sistemi. Batı Avustralya'da emular için ödül uygulaması 1923'te başlamıştı. Mantığı basitti: Öldürülen her kuş için çiftçiye ya da avcıya para ödeniyordu. Bu yöntem askeri harekâtın aksine binlerce insanı aynı anda işe katıyordu. Kuşları kovalamak için kamyona monte edilmiş tek bir tüfek yerine, bölgedeki her çiftçi kendi tarlasında, kendi bildiği yerde, kendi zamanlamasıyla çalışıyordu.

Sonuçlar çarpıcıydı. 1934'te yalnızca 6 ay içinde 57 bin 34 ödül talebi yapıldı. İki makineli tüfekle aylar süren harekâtta elde edilen sonuç bunun yanında küçük kalıyordu. Kuşlara karşı başarılı olan şey modern silah gücü değil, dağınık, yerel ve ekonomik teşvike dayalı bir sistem olmuştu. Bir anlamda emuların savaşta kullandığı yöntem, insanların da çözüm olarak benimsediği yöntemdi: tek bir büyük kitle yerine pek çok küçük birim.

Ama uzun vadede asıl çözüm kurşun da ödül de değildi: Çitlerdi. Batı Avustralya'da tavşanlara karşı kurulmuş uzun bir sınır çiti zaten vardı. Bu çit zamanla güçlendirildi, emuları da tutacak biçimde yükseltildi ve uzatıldı. Eyalet Sınır Çiti olarak bilinen bu engel, emuların göç yolunu buğday kuşağından uzak tutmaya yardımcı oldu. 1950'ler ve 1960'larda daha sağlam çitlerin yapılmasıyla çiftliklerdeki emu sorunu belirgin biçimde hafifledi. Yani sorunu çözen şey kuşları yok etmek değil, kuşlarla tarlalar arasına bir sınır çizmekti.

Bu çitlerin de bir bedeli oldu. Göç yolları kesilen emular kurak yıllarda çitlerin önünde birikti, su ve yiyecek bulamadı. Bugün bazı ekologlar bu tür uzun çitlerin yaban hayatı üzerindeki etkisini tartışıyor. Emu Savaşı'nın arkasında kalan bu daha sessiz mesele, insanlarla doğa arasındaki çatışmanın tek bir harekâtla bitmediğini, biçim değiştirerek sürdüğünü gösterir.

Olayın en kalıcı yorumlarından biri, Avustralyalı kuşbilimci Dominic Serventy'den gelir. Serventy, yıllar sonra bu olayı değerlendirirken, makineli tüfekçilerin sık saflar halinde dizilmiş emulara yakın mesafeden ateş etme hayalinin çabucak suya düştüğünü yazdı. Ona göre emuların komuta merkezi sanki gerilla taktikleri emretmişti; hantal kuş ordusu sayısız küçük birliğe bölünmüş ve askeri teçhizatı kullanmayı verimsiz hâle getirmişti. Serventy'nin tarifinde, morali bozulmuş bir sefer kuvveti yaklaşık bir ay sonra savaş alanından çekilmişti. Bu, bir bilim insanının ironiyle süslenmiş ama özünde doğru bir gözlemiydi: Emular bilinçli bir strateji izlemiyordu, ama yırtıcılara karşı milyonlarca yılda geliştirdikleri dağılma ve kaçma davranışı, bir makineli tüfeğin en iyi işlediği koşulları ortadan kaldırıyordu.

Bu gözlemin askeri tarih açısından da bir anlamı vardır. Makineli tüfek, Birinci Dünya Savaşı'nda yoğun piyade saldırılarına karşı korkunç bir etkinlik göstermişti. Çünkü o savaşta hedef kalabalık, yavaş ve öngörülebilirdi. Emular ise bunun tam tersiydi: dağınık, hızlı ve öngörülemez. Bir silahın gücü, karşısındaki hedefin davranışına bağlıdır. Campion'daki tarlalar bu basit gerçeğin hem acı hem komik bir laboratuvarına dönüşmüştü.

Bugün Emu Savaşı, Avustralya'nın kendi kendine gülebildiği bir tarih anekdotu olarak yaşıyor. Ama işin içindeki insanlar için durum hiç de komik değildi. Gazi çiftçilerin pek çoğu buhran yıllarında topraklarını terk etmek zorunda kaldı. Askerlerin yerleştirilmesi programı, Avustralya'nın pek çok bölgesinde savaştan dönenlere vaat edilen hayatı veremedi. Kenar arazilere, sermayesiz ve tecrübesiz yerleştirilen eski askerler kuraklıkla, borçla ve düşen fiyatlarla aynı anda mücadele etmek zorunda kaldı. Emular bu hikâyenin yalnızca en görünür, en fotojenik kısmıydı. Asıl yenilgi, ekonomik sistemin ve verilen sözlerin yenilgisiydi.

Emunun kendisine gelince, bugün Avustralya'nın ulusal simgelerinden biridir. Ülkenin arması üzerinde kanguruyla birlikte durur. İkisinin de kolay kolay geri geri yürüyemediği, bu yüzden ilerlemeyi simgelediği söylenir. Batı Avustralya'da yaşanan bütün bu çatışmaya rağmen emu nesli tükenmedi; tür bugün kıta genelinde yaygın olarak yaşıyor ve korunuyor. 1932'de vurulmak için askeri birlik gönderilen kuş, yüz yıla yaklaşan bir sürenin sonunda ülkenin kimliğinin parçası olmaya devam ediyor.

Bu savaşı kim kazandı sorusunun en dürüst cevabı belki de şudur: Emular hayatta kaldı, çiftçiler sonunda çitlerini ve ödüllerini buldu, hükümet ise bir daha kuşlara karşı makineli tüfek göndermedi. Bir askeri harekât, hedefine ulaşamadan bitmişti. Ama ardından gelen yıllarda daha yavaş, daha az gösterişli ve çok daha etkili yöntemler sorunu büyük ölçüde çözdü. Campion'daki o sıcak kasım günlerinde, tutukluk yapan bir Lewis tüfeğinin başında bekleyen askerlerin bilmediği şey buydu: Bazı sorunlar silah gücüyle değil, sabırla, coğrafyayı anlayarak ve hayvanın kendi doğasını hesaba katarak çözülür.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.